جراحی زانو پایان درمان نیست بلکه شروع مرحله ای است که کیفیت نتیجه عمل را مشخص می کند بسیاری از بیمارانی که عمل موفقی داشته اند اگر برنامه توان بخشی را به درستی دنبال نکنند ممکن است با محدودیت حرکت ضعف عضلانی درد یا حتی بازگشت مشکلات قبلی روبرو شوند به همین دلیل متخصصان ارتوپدی و فیزیو تراپی تاکید می کنند که توانبخشی باید بر اساس نوع اسیب شرایط بیمار و پروتکل های علمی انجام شود.
در مراکزی مانند فیزیوتراپی نیوان روند درمان تنها به چند تمرین ساده محدود نمی شود بلکه برای هر بیمار یک برنامه دقیق بر اساس نوع جراحی میزان آسیب وضعیت عضلات و هدف درمان طراحی می شود تا بازگشت به فعالیت های روزمره و ورزشی با کمترین ریسک انجام شود
چرا هر جراحی زانو پروتکل مخصوص خودش را دارد
بزرگترین اشتباهاتی که گاهی دیده می شود این است که تصور می کنند تمام جراحی های زانو روند درمان یکسانی دارند در حالی که هر عمل جراحی شرایط متفاوتی ایجاد می کند و به همین دلیل پروتکل توانبخشی نیز متفاوت است
برای مثال بیماری که تحت جراحی بازسازی رباط صلیبی قدامی یا ACL قرار گرفته باید طبق پروتکل های معتبر جهانی پیش برود در این بیماران معمولا انتظار می رود تا پایان هفته دوم دامنه خم شدن زانو به حدود 90 درجه برسد در حالی که صاف شدن کامل زانو باید از همان روزهای ابتدایی حفظ شود اگر این هدف ها در زمان مناسب به دست نیاید احتمال خشکی مفصل افزایش پیدا می کند و ادامه درمان دشوارتر خواهد شد
اما همین برنامه برای بیماری که جراحی تعویض مفصل زانو انجام داده مناسب نیست زیرا شرایط بافت ها میزان درد نوع ایمپلنت و روند تحمل وزن تفاوت دارد به همین دلیل متخصص فیزیوتراپیست باید دقیقا بداند هر بیمار در چه مرحله ای قرار دارد و چه تمرین هایی برای او ایمن و موثر است
نمونه پروتکل های رایج پس از جراحی های مختلف زانو
فیزیوتراپی بعد از تعویض کامل مفصل زانو
در عمل جراحی تعویض مفصل هدف اصلی کاهش درد و بازگرداندن توانایی راه رفتن است در روزهای ابتدایی کنترل ورم و درد اهمیت زیادی دارد سپس بیمار باید به تدریج صاف شدن کامل زانو را به دست آورد و دامنه خم شدن مفصل را افزایش دهد معمولا تا چند هفته نخست رسیدن به خم شدن حدود 90 تا 130 درجه یکی از اهداف درمان است و در ادامه این دامنه بیشتر خواهد شد
همزمان تمرین های تقویت عضلات چهار سر ران آموزش صحیح راه رفتن و اصلاح الگوی حرکت انجام می شود تا بیمار بتواند بدون فشار اضافی روی مفصل فعالیت های روزانه خود را انجام دهد
فیزیوتراپی بعد از عمل مینیسک
در جراحی ترمیم مینیسک محدودیت های حرکتی بیشتر از زمانی است که بخشی از مینیسک برداشته شده باشد در ترمیم مینیسک معمولا خم شدن زانو و میزان تحمل وزن به صورت تدریجی افزایش پیدا می کند تا بافت فرصت ترمیم داشته باشد
اما در جراحی برداشت قسمتی از مینیسک بیمار معمولا زودتر می تواند دامنه حرکتی را افزایش دهد و تمرین های تقویتی را آغاز کند البته همه این مراحل باید مطابق نظر جراح و پروتکل درمان انجام شود
فیزیوتراپی بعد از بازسازی رباط صلیبی ACL
بازسازی رباط صلیبی یکی از حساس ترین عمل جراحی های زانو از نظر توانبخشی است در این بیماران صاف شدن کامل زانو باید خیلی سریع به دست آید و تا پایان هفته دوم معمولا هدف رسیدن به 90 درجه خم شدن زانو است
در مراحل بعدی تمرکز روی تقویت عضلات چهار سر ران افزایش تعادل تمرین های حس عمقی و بازگشت تدریجی به فعالیت های ورزشی خواهد بود هرگونه عجله یا تاخیر در اجرای برنامه می تواند نتیجه جراحی را تحت تاثیر قرار دهد
فیزیو تراپی بعد از جراحی رباط های دیگر زانو
در آسیب های رباط خلفی یا رباط های جانبی نیز شرایط متفاوت است در بعضی موارد محدودیت تحمل وزن بیشتر است و در برخی بیماران لازم است برای مدت مشخصی از بریس استفاده شود بنابراین برنامه تمرینی باید کاملا متناسب با نوع آسیب طراحی شود
سه هدف اصلی فیزیوتراپی بعد از جراحی زانو
با وجود تفاوت میان انواع عمل ها سه هدف اساسی تقریبا در تمام بیماران مشترک است
اولین هدف صاف شدن کامل زانو است اگر بیمار نتواند زانوی خود را کاملا باز کند به مرور راه رفتن دچار اختلال می شود و فشار غیر طبیعی به مفصل وارد خواهد شد حتی چند درجه محدودیت در صاف شدن زانو می تواند عملکرد بیمار را تحت تاثیر قرار دهد
هدف دوم رسیدن به خم شدن کامل زانو است دامنه مناسب حرکتی برای نشستن بالا رفتن از پله و بسیاری از فعالیت های روزمره ضروری است افزایش این دامنه باید به صورت کنترل شده و مطابق مرحله درمان انجام شود
هدف سوم فعال سازی مجدد عضله چهار سر ران است بعد از جراحی معمولا این عضله به دلیل درد و تورم دچار مهار عصبی می شود و قدرت خود را از دست می دهد اگر این عضله به موقع فعال نشود بیمار در راه رفتن حفظ تعادل و بازگشت به ورزش با مشکل روبرو خواهد شد
کنترل ورم یکی از مهم ترین مراحل درمان
تقریبا همه بیماران پس از عمل جراحی زانو با تورم روبرو هستند این تورم اگر به موقع کنترل نشود باعث درد کاهش دامنه حرکتی و ضعف عضلانی خواهد شد
برای کاهش ورم از ترکیب روش های مختلف استفاده می شود تمرین درمانی هدفمند تخلیه مناسب مایعات استفاده از لیزر پرتوان و رعایت اصول صحیح حرکت از جمله اقداماتی هستند که روند کاهش التهاب را سرعت می دهند زمانی که ورم کاهش پیدا کند بیمار راحت تر تمرین می کند و عضلات نیز عملکرد بهتری خواهند داشت
نقش لیزر تراپی پس از جراحی زانو
یکی از روش های کمکی موثر در توانبخشی استفاده از لیزر تراپی است لیزر پرتوان می تواند در کاهش التهاب کنترل درد و افزایش سرعت ترمیم بافت ها موثر باشد همچنین در بسیاری از بیماران از لیزر کم توان برای کمک به بهبود محل برش جراحی و کاهش حساسیت ناحیه زخم استفاده می شود
البته انتخاب نوع لیزر تعداد جلسات و زمان شروع درمان باید توسط متخصص انجام شود زیرا شرایط هر بیمار با دیگری تفاوت دارد
تمرین درمانی چگونه به بهبود زانو کمک می کند
هیچ دستگاهی جای تمرین درمانی اصولی را نمی گیرد دستگاه های پیشرفته تنها زمانی بیشترین تاثیر را دارند که در کنار تمرین های تخصصی استفاده شوند
تمرین های ایزومتریک برای عضله چهار سر افزایش تدریجی دامنه حرکت تمرین های تعادلی اصلاح الگوی راه رفتن تمرین های حس عمقی و تقویت عضلات اطراف لگن همگی بخش مهمی از روند درمان هستند شدت این تمرین ها باید به صورت مرحله ای افزایش پیدا کند تا هم از بافت جراحی شده محافظت شود و هم روند بهبودی سریع تر پیش برود
اهمیت ارزیابی مداوم بیمار
پروتکل های جهانی چارچوب درمان را مشخص می کنند اما همه بیماران دقیقا با یک سرعت بهبود پیدا نمی کنند به همین دلیل ارزیابی مداوم دامنه حرکتی میزان درد قدرت عضلات وضعیت راه رفتن و تورم اهمیت زیادی دارد
پزشک بر اساس این ارزیابی ها برنامه درمان را تغییر می دهد تا بیمار بدون وارد شدن فشار اضافی به مفصل بهترین نتیجه را به دست آورد
انتخاب مرکز مناسب برای فیزیو تراپی پس از عمل زانو
تجربه درمانگر استفاده از تجهیزات مناسب و آشنایی کامل با پروتکل های علمی نقش مهمی در نتیجه درمان دارند حتی اگر جراحی توسط بهترین جراح انجام شده باشد بدون توانبخشی صحیح رسیدن به عملکرد طبیعی زانو دشوار خواهد بود به همین دلیل بسیاری از بیماران هنگام انتخاب بهترین مرکز فیزیو تراپی در تهران علاوه بر امکانات به تخصص تیم درمان در زمینه توانبخشی بعد از عمل زانو نیز توجه می کنند
جمع بندی
فیزیو تراپی بعد از عمل زانو یک برنامه دقیق و تخصصی است که برای هر بیمار بر اساس نوع عمل طراحی می شود بازسازی رباط صلیبی تعویض مفصل ترمیم یا برداشت مینیسک و سایر جراحی های زانو هر کدام پروتکل مخصوص خود را دارند اما در تمام آنها سه هدف اصلی حفظ صاف شدن کامل زانو رسیدن به خم شدن مناسب و فعال سازی دوباره عضله چهار سر ران اهمیت ویژه ای دارد
در کنار این اهداف کنترل ورم کاهش درد کمک به ترمیم زخم و اجرای تمرین درمانی اصولی باعث می شود بیمار با اطمینان بیشتری به فعالیت های روزمره یا ورزش بازگردد زمانی که درمان زیر نظر متخصص فیزیو تراپی و مطابق پروتکل های معتبر انجام شود احتمال دستیابی به نتیجه مطلوب و ماندگار به شکل قابل توجهی افزایش پیدا می کند
